جوان آنلاین: ایران کشوری چهارفصل است. در فصلهای سرد سال، وقتی بخش بزرگی از مزارع کشور در خواب زمستانی فرو میرود، استانهای جنوبی ایران به قلب تپنده تولید محصولات تازه تبدیل میشود. معمولاً در فصل پاییز و زمستان و اوایل بهار، زمینهای کشاورزی در بوشهر، هرمزگان، خوزستان، فارس، سیستان و بلوچستان و کرمان سرشار از محصولاتی است که «خارج از فصل» معمول برداشت میشوند و بخش قابل توجهی از نیاز غذایی کشور را تأمین میکند. گوجهفرنگی، خیار، بادمجان، فلفل، هندوانه و انواع صیفیجاتی که در هوای معتدل جنوب رشد میکند، در روزهایی که بسیاری از مناطق کشور با سرمای زمستان دستوپنجه نرم میکنند، راهی بازارها میشود و سفره خانوارها را تازه نگه میدارد. در کنار این ظرفیت دیرینه، اکنون فناوریهای نوین گلخانهای نیز افق تازهای پیشروی کشاورزی ایران گشوده است. نمونه تازه آن تولید گیلاس خارج از فصل در گلخانهای در استان چهارمحال و بختیاری است؛ محصولی که به طور سنتی از میوههای تابستانی محسوب میشود، اما اکنون با بهرهگیری از مدیریت دما و شرایط محیطی، میتواند ماهها زودتر وارد بازار شود. این تجربه نوآورانه نشان میدهد با توسعه دانش فنی و سرمایهگذاری در کشتهای گلخانهای، ایران میتواند نهتنها تأمینکننده پایدار محصولات کشاورزی در تمام فصول سال باشد، بلکه به یکی از صادرکنندگان مهم میوه و صیفی تبدیل و بازارهای منطقه را تأمین کند. مسیری که ارزش افزوده قابل توجهی برای بخش کشاورزی کشور ایجاد کرده و اشتغال پایدار به همراه دارد.
در ماههای سرد سال، بخش مهمی از تولید محصولات صیفی و سبزی کشور در استانهای جنوبی انجام میشود. شرایط آبوهوایی معتدل در استانهایی مانند بوشهر، هرمزگان، خوزستان، فارس، سیستان و بلوچستان و کرمان باعث شده کشاورزان این مناطق بتوانند در زمانی که بسیاری از استانها امکان کشت ندارند، محصولات متنوعی را روانه بازار کنند. به همین دلیل، این مناطق به یکی از مهمترین مراکز تولید محصولات خارج از فصل تبدیل شدهاند. کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند توسعه کشتهای خارج از فصل علاوه بر تأمین نیاز بازار داخلی، میتواند نقش مهمی در کنترل قیمتها و ایجاد ثبات در بازار محصولات غذایی داشته باشد. در واقع استمرار تولید در طول سال، از شوکهای قیمتی ناشی از کمبود عرضه جلوگیری میکند و امکان برنامهریزی بهتر برای صادرات محصولات کشاورزی را نیز فراهم میآورد.
گیلاس نوبرانه در بهار
در کنار ظرفیتهای سنتی کشاورزی در جنوب کشور، فناوریهای نوین نیز در حال تغییر الگوی تولید محصولات باغی هستند. یکی از نمونههای تازه این تحول، تولید گیلاس خارج از فصل در گلخانه در استان چهارمحال و بختیاری است؛ طرحی که برای نخستینبار در کشور اجرا شده است.
چند روز پیش، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان چهارمحال و بختیاری در بازدید از این طرح گفت: «چهارمحال و بختیاری به دلیل اقلیم سرد خود، یکی از بهترین مناطق برای تولید میوههای سردسیری است. دوره سرمای لازم برای گیلاس در اواخر پاییز و اوایل زمستان بهطور طبیعی در این استان تأمین میشود و با گرمکردن کنترلشده گلخانه، شرایط مناسب برای گلدهی و رشد فراهم میشود. به این ترتیب، میوه چند ماه زودتر از موعد معمول و به صورت نوبرانه وارد بازار میشود و ارزش افزوده بالاتری نیز دارد.»
حسین بهرامی ادامه داد: «در محیط گلخانهای، تراکم کشت بیشتر است و تولید در واحد سطح بهطور قابلتوجهی افزایش پیدا میکند. همچنین مصرف انرژی و آب در این روش نسبت به گلخانههای سبزی و صیفی بسیار کمتر است و این موضوع تولید گیلاس خارج از فصل را از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه میکند. مجموعه این شرایط نشان میدهد که استان چهارمحال و بختیاری ظرفیت بسیار مناسبی برای تبدیلشدن به یکی از قطبهای تولید میوه خارج از فصل کشور دارد.»
افزایش بهرهوری و فرصتهای تازه
مسئولان بخش کشاورزی معتقدند توسعه کشتهای گلخانهای و پیشرسسازی محصولات علاوه بر افزایش درآمد کشاورزان، نقش مهمی در مدیریت بازار نیز ایفا میکند.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی چهارمحال و بختیاری در توضیح اهداف اجرای این طرحها به «جوان» میگوید: «یکی از مهمترین اهداف طرحهای پیشرسسازی محصولات، تنظیم بازار میوههای سردسیری در زمانهایی است که با کمبود عرضه مواجه هستیم. با تولید میوه به روش پیشرس، محصول زودتر از زمان طبیعی خود به بازار میرسد و این موضوع به طور مستقیم باعث افزایش درآمد کشاورزان میشود.»
روحالله سعیدی ادامه میدهد: «یکی دیگر از مزیتهای این روش، کاهش خسارت ناشی از تنشهای دمایی است. در باغات روباز، سرمای دیررس یا زودرس میتواند خسارت جدی ایجاد کند، اما در گلخانه شرایط کاملاً تحت کنترل کشاورز بوده و امکان مدیریت دما و جلوگیری از خسارت وجود دارد. افزایش بهرهوری آب، مواد غذایی و کوتاهتر شدن دوره تولید نیز از دیگر مزایای این روش است که تولید را اقتصادیتر و درآمد کشاورزان را پایدارتر میکند.»
به گفته این مسئول، برنامه توسعه گلخانهها در استان نیز با هدف تسهیل سرمایهگذاری در حال اجراست و توضیح میدهد: «با همکاری سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، برای ایجاد گلخانههای سبزی و صیفی، باغات پیشرس و تولید گل و گیاهان زینتی در مکانهایی که محدودیت گاز وجود نداشته باشد، درخواستها بررسی و تلاش میشود مجوزها حداکثر در مدت ۳۰ تا ۴۰ روز صادر شود.» در همین چارچوب، طرح پایلوت کشت گیلاس خارج از فصل از سوی سید حبیبالله نوربخش در سطح ۵۰۰ مترمربع اجرا شده است. بر اساس اعلام بهرهبردار این طرح، عملکرد امسال حدود ۱۰ تن در هر هکتار ثبت شده و پیشبینی میشود با بهبود مدیریت، میزان تولید تا ۲۰ تن در هکتار افزایش یابد. همچنین مصرف آب در این روش حدود ۲/۰ لیتر بر ثانیه در هر هکتار است و مصرف انرژی نیز نسبت به تولید سبزی و صیفیجات بهمراتب کمتر گزارش شده است.
کارشناسان معتقدند اگر چنین تجربههایی در کنار ظرفیتهای اقلیمی استانهای جنوبی گسترش یابد، کشاورزی ایران به سمت تولید چهار فصل حرکت خواهد کرد؛ مسیری که علاوه بر تأمین پایدار بازار داخلی، فرصتهای تازهای برای صادرات محصولات کشاورزی و افزایش درآمد کشاورزان فراهم میکند.
